خدا یا در لحظه نبودنم غافل از من نبوده ای
و من در لحظه لحظه بودنم به یادت نبوده ام

حمام سلطان امیر احمدبازگشت به نقاط گردشگری ایران
ثبت شده در تاریخ 30-آذر-1389 -- تعداد بازدید : 1189 بار
تاریخچه ی حمام در متون و فرهنگ اسلامی
نگاهی گذرا به متون دوران های مختلف تاریخی موید این امر است كه حداقل در همه ی دوره های تاریخی حمام های عمومی فراوانی در شهر های ایران وجود داشته و با توجه به تعداد آن ها در هر شهر، از حیث اهمیت قابل مقایسه با مکان های مذهبی. هر محله یا گذر شهر قدیم، در كنار دیگر بناهای عمومی، دارای حمام یا حمام هایی برای استفاده مردم بوده که معمولاً توسط افراد خیر و متمكّن ساخته و وقف می شده است.
حمام، بنایی خدماتی است كه لازمه ی زندگی انسان است اما اقوام و فرهنگ های مختلف كمتر به اهمیت معماری آن نظر افكنده اند. اهمیت حمام و ظرافت و دقت در معماری آن را باید بیش از هر چیز، نشانه احترام به انسان در فرهنگ ما دانست. انسان موجودی والاست پس حمام هم مانند سایر مكان های زیست باید در خور و شایسته انسان بوده تا روحش را نوازش دهد و دلش را آرام كند

كاشان و حمام های تاریخی
حمام های تاریخی كاشان، از جمله آثار باشكوهی هستند كه در دوران صفوی مورد ستایش جهان گردان داخلی و خارجی گردیده، به طوری كه شاردن فرانسوی می گوید: « گرمابه های كاشان فوق العاده عالی، خوب و تمیز هستند »
این حمام ها با معماری عالی ویژگی های خاص یكی از چهار عنصر اصلی شهر (بازار، خانه، حمام، آب انبار ) به شمار می آید از جمله حمام های معروف كاشان می توان به گرمابه های باغ فین، حمام سلطان امیر احمد، حمام گذرنو، حمام عبدالرزاق خان، حمام محتشم و... اشاره كرد. البته حمام های میرعماد، اردهال و ملاقطب هم در زمره حمام های قدیمی بوده اند.

حمام تاریخی سلطان امیراحمد
حمام تاریخی سلطان امیراحمد، نمونه ای از زیبا ترین حمام های ایران از نظر معماری و تزئینات با وسعت 1000 متر مربع در محله ی سلطان امیراحمد واقع در خیابان علوی می باشد. كارشناسان آثار باستانی، از آثار به جا مانده دوران قبل از زلزله معروف 1192 هـ . ق كاشان، قدمت این حمام را به دوران سلجوقیان نسبت می دهند و لیكن بنای فعلی سربینه ی آن بازمانده دوران قاجار می باشد.
این بنا شامل دو حمام كوچك و بزرگ بوده كه در ایام خاص هفته، مورد استفاده اهالی محل قرار می گرفته است.
یكی از موارد مهم این بنا، آهك بری و گچ بری هایی است كه تعداد 17 لایه مرمتی، بیانگر قدمت بناست. از دیگر شاهكارهای بنا، بام زیبای آن می باشد.

بخش های مختلف حمام
دو بخش كوچك و بزرگ حمام به ترتیب شامل قسمت هایی همچون جلو خان، سردر ورودی، هشتی، راهروهای ارتباطی، سربینه، میان در،‌ گرم خانه، خزینه، صفه شاه نشین، اتاق نظافت، تون، گربه رو ( چپیله )، دستک، برف انداز، جام خانه و چاه خانه می باشد. البته دو فضای اصلی در حمام های قدیمی به ترتیب 1ـ سربینه 2ـ گرم خانه می باشد.
1ـ سربینه
فضای اول حمام، بینه یا سربینه، رختكن و جای آماده شدن برای استحمام یا خروج از حمام بوده، بینه یا سربینه، مهم ترین و زیبا ترین فضای حمام است، فضایی وسیع و پر تزیین با گنبدی بزرگ و حوضی در میان، در اطراف فضای میانی بینه، سكوهایی برای استراحت مراجعین است كه برای ورود به آنها، باید از چند پله بالا می رفتند و پاها را قبل از ورود در حوض های روی سكوها می شستند، بیشترین تزیینات حمام، همیشه در بینه است. كف بینه و غرفه های اطراف آن معمولاً سنگی است.
نورپردازی منظم بینه برتأثیر این تزیینات می افزاید. حوض درون سربینه و فواره آن، آرامش فضا را دو چندان می كند.
حمام در قدیم فقط محل استحمام نبوده، بلكه مكانی برای گذراندن اوقات فراغت، گفتگو و تبادل نظر، رفع خستگی و حتی عبادت، گرد آمدن دوستان و حل و فصل مسایل زندگی بوده، در واقع وسعت زیاد سربینه، حمام سلطان امیراحمد، خود گواه این موضوع می باشد.
البته سربینه حمام سلطان امیراحمد، به شكل هشت ضلعی با گچبری های زیبا و سقف رسمی بندی و جاكفشی های سنگی كه ستون ها و دیوارهای آن با كاشی معرق تزیین شده است.
2ـ گرم خانه
فضای دوم در گرم خانه، محل شستشو و تطهیر بدن می باشد. گرم خانه اغلب فضایی ساده تر از بینه است كه گوشه هایی برای نشستن و شستشو دارد. خزینه آب گرم و حوض آب سرد و فضاهایی خصوصی تر برای استحمام در مجاورت گرم خانه قرار دارد.
روشنایی گرم خانه از نور گیرهای سقفی تأمین می شود. نورگیرهایی با شیشه های عدسی مانند وجود دارد تا نور كافی وارد حمام شده و داخل حمام توسط بچه های شیطان! دیده نشود.
ازاره و دیوار گرم خانه تا یك متر كاشی كاری معرق و تا سقف آهك بری با ملات ساروج می باشد.

 
نوع معماری
حمام های قدیمی، معماری پیچیده ای دارد و گاهی دو حمام در كنار همدیگر قرار می گیرند.
بینه در بین ورودی حمام و گرم خانه قرار دارد، هوای بینه را نیمه گرم می كردند تا مراجعان یكباره با هوایی گرم مواجه نشوند وهمچنین در هنگام خروج از گرم خانه، سلامتشان در خطر نیفتد.
ورودی حمام و نیز فضای بین بینه و گرم خانه را كه « میان در»  نامیده می شود به نوعی با پیچ و خم بسیار طراحی می كردند كه جلو تبادل مستقیم حرارت و رطوبت را بگیرد و هوای بیرون حمام به بینه و هوای بینه به گرم خانه و بالعكس به سهولت منتقل نشود. كل حمام را برای حفظ گرمای درونی آن، معمولاً پایین تر از سطح زمین و درون خاك می ساخته اند.
بخشی از فضاهای حمام نیز نقش پشتیبانی دارد. یعنی فضاهای مربوطه به تأمین آب و حرارت حمام مثل تون و انبار هیزم، كه تون محل افروختن آتش در پشت گرم خانه و خزینه قرار داشته و از بیرون حمام به آن وارد می شوند. حمام به لحاظ اصول فنی كه باید در ساختنش رعایت شود، از پیچیده ترین انواع بناست.

سابقه مرمت و بازسازی
این بنا با شماره 1351 در سال 1335 هـ .ش در فهرست آثار تاریخی كشور به ثبت رسیده است و سپس در سال 1375 هـ.ش توسط هیأت امنای مرمت و بازسازی بناهای تاریخی كاشان انجام شد.
این حمام، مدتی تغییر كاربردی یافته و به عنوان سفره خانه و قهوه خانه سنتی استفاده شد ولی امروزه به عنوان موزه تحت پوشش سازمان رفاهی و تفریحی شهرداری كاشان اداره می شود.
 

واژه نامه :
جلوخان: محوطه ای باز از اجزای دستگاه ورودی كه پیش از سردر و در جلو آن قرار می گیرد.
خزینه: در حمام، اتاقی كوچك برای شست و شو، در كنار گرم خانه و برروی گلخن، كه در آن تا نیمه آب می ریزند. بعضی از حمام ها علاوه بر خزینه آب گرم، خزینه آب ولرم یا سرد هم دارد.
ساروج: ملاطی مقاوم دربرابر آب، ازآهك و خاكستر، خاك رس و ... می باشد .
تنبوشه: لوله های سفالین که از آن برای انتقال آب بین بخشهای مختلف حمام استفاده می شده است .
سربینه: محل رخت كن و استراحت و گفتگو در حمام كه پس از مدخل و پیش از گرم خانه قرار دارد.
گربه رو: 1) مجرای هوا در زیر كف، برای دفع رطوبت    2) در حمام، مجرایی كه هوای گرم و دود تون را از زیر كف حمام عبور می دهد و كف و هوای حمام را گرم می كند.
گرم خانه: در حمام، محل اصلی استحمام و جای مشت و مال كه خزینه از ملحقات آن است.
گلجام : شیشه های رنگین در روزن سقف یا دیوار
تون: مجموعه راهرو، اتاقک و ظرفی مسین که در کف و زیر خزینه تعبیه می شود. در کف و مرکز خزینه ظرفی مسین بصورت گودالی کوچک قرار داده می شود و زیر آن اتاقکی وجود دارد که توسط راهرویی به بیرون حمام متصل می شود و شخصی به اسم تون تاب در فواصل زمانی منظم به وسیله افروختن هیزم و سایر مواد سوختی در تون؛ آب داخل خزینه را گرم نگه می داشته است. دود ناشی از دود و دم سوختن تون به صورت مستقیم به دودکش ها مرتبط نمی شده بلکه توسط گربه روهای کف حمام به بیرون حمام هدایت می شده تا از گرمای آن برای گرم شدن کف حمام استفاده شود. نام های دیگر تون؛ گلخن، تیون و پاتیون است.
گلخن: تون
هشتی: فضای سرپوشیده در ورودی، كه معمولاً بلافاصله بعد از سردر و در مدخل قرار می گیرد و قاعده آن ممكن است به صورت شكل های منتظم هندسی مختلفی ساخته شود

 

 

آلبوم تصاویر مناطق گردشگری کاشان

بخش نظرات
روزشمار فاطمیه
روزشمار غدیر
روزشمار محرم عاشورا